Sarë GJERGJI
MIDIS RITIT DHE KUJTESËS: LEXIM I THELLUAR I POEZISË “I PARI BRESHËR” TË MARIO CALIVÀS
Poezia e Mario Calivàs është një tekst përfaqësues i poetikës arbëreshe të shekullit XXI: një hapësirë ku ndërthuren rituali dhe kujtesa, identiteti i krisur dhe ndjeshmëria intime, për të krijuar një tabllo të kthjellët të përjetimit kolektiv. Ajo shndërrohet në metaforë të jetës së një komuniteti që ka mbijetuar për shekuj të tërë jashtë shtetit amë, duke ruajtur një gjuhë, një ritëm shpirtëror dhe një vetëdije kulturore të trashëguar me përkushtim. Forca e poezisë qëndron jo në fragmentim sipërfaqësor, por në lojën e hollë mes historiografisë dhe përditshmërisë, mes shenjtërisë së heshtur dhe ironisë së lehtë, mes një gjuhe të lashtë dhe një realiteti bashkëkohor që, ngadalë e në mënyrë të padukshme, e vë në provë qëndrueshmërinë e saj.
Simbolika e breshërit të parë
Poezia hapet me figurën e “breshërit të parë” të dhjetorit, një fenomen natyror që në trajtimin e poetit shfaqet jo vetëm si dukuri meteorologjike, por si një shenjë me ngarkesë të brendshme simbolike. Breshëri, i përshkruar si i lehtë dhe tronditës në butësinë e tij, krijon një ndjesi të hyrjes së lexuesit në një hapësirë të ndërmjetme: mes natyrës dhe kujtesës, mes të jashtmes dhe të brendshmes. Ky element i vogël meteorologjik bëhet një thirrje e qetë e shpirtit të komunitetit, një shenjë e ciklit të pandërprerë të kohës.
Monumenti i Ushtarit: prania dhe harresa
Vargjet ku përmendet Monumenti i Ushtarit shfaqin një tension të brendshëm mes të pranishmes dhe harresës. Monumenti është aty, i dukshëm, i ngritur për të ruajtur kujtesën historike; por njëkohësisht është harruar, i shkrirë në sfondin e përditshmërisë. Kjo përplasje krijon një reflektim mbi mënyrën se si komunitetet ruajnë kujtesën e tyre: jo përmes lavdisë së përhershme, por përmes heshtjes dhe shenjave të vogla që mbeten në peizazh.
Kisha e Shën Mitrit: hapësirë shpirtërore dhe identitare
Në çastin kur lexuesi futet “brënda Klishës së Shën Mitrit”, poezia merr një ritëm të brendshëm ritual. Kisha nuk është vetëm vend i shenjtë; ajo është një pikë qendrore e identitetit arbëresh, ku gjuha, riti dhe komuniteti gjejnë strehën e tyre të përbashkët. Aty fillojnë Këngët e Krishtlindjes – ose së paku shtrohet pyetja nëse fillojnë – një pyetje që bart brenda saj një ankth të butë për vazhdimësinë e traditës.
Pyetja për ritin: vazhdimësi apo ndërprerje
“Zë fill Këngët e Krishtlindjes?” është një nga vargjet qendrore të poezisë. Kjo pyetje nuk shtron thjesht çështjen e ritit fetar, por pyet për gjendjen e brendshme të komunitetit: A vazhdon ende lidhja e tij me traditën? A ruhet ritmi shpirtëror i brezave? Vargu krijon një hapësirë të brendshme lëkundjeje, ku kujtesa nuk merret si e mirëqenë, por si diçka që kërkon përkujdesje.
“Shoqerimi hyjnor”: një sakralitet i brishtë
Pjesa ku përmendet “Shoqerimi hyjnor” sjell një dimension të thellë shpirtëror, por jo triumfues. Hyjnia vjen “drejt nga qielli”, por është “aq e shejtë sa e dobët”, duke zhvendosur theksin nga fuqia drejt butësisë, nga madhështia drejt pranisë së thjeshtë. Ky spiritualitet i brishtë pasqyron mënyrën se si komunitetet e vogla ruajnë traditën: jo përmes forcës, por përmes intimitetit.
Rruga Kastriota dhe përditshmëria moderne
Kur poezia zbret në Rrugën Kastriota dhe nën rrotat e makinave të arbëreshëve që kthehen në shtëpi, ndodh një përzierje e bukur mes së lashtës dhe të resë. Makinat, rrugët, kthimi në shtëpi – të gjitha janë elemente të modernitetit – por në këtë poezi ato nuk përplasen me traditën; ato e mbartin atë. Jeta e përditshme bëhet vendi ku identiteti arbëresh jeton natyrshëm, pa muzealizim.
“Një fjalë e reme / Për Poezi”: vetëdija krijuese
Poezia mbyllet me një kthesë të qetë, por thellësisht refleksive: “Një fjalë e reme / Për Poezi.” Ky pranim i natyrës së poezisë si krijim – si transformim i realitetit përmes fjalës – e vendos tekstin në një hapësirë ku e vërteta nuk është fakti, por përjetimi. Poezia është “e reme” vetëm në kuptimin se ajo ndërton botën e saj, një botë që bëhet më e vërtetë se vetë ngjarja.
E folmja arbëreshe: ritëm, trashëgimi dhe identitet
Një nga shtyllat kryesore të poezisë është e folmja arbëreshe, e cila nuk shërben vetëm si mjet shprehjeje, por si arkiv i historisë kolektive. Ajo bart ritmin e botës së brendshme të komunitetit, tingujt e saj dallues, fjalët që mbartin shekuj. Çdo formë dialektore – çë, isht, tuke, ghrandullë – është një gur themeli i një kulture që ka rezistuar duke ruajtur gjuhën si strehë të kujtesës.
Analiza stilistike: forma, muzikaliteti, figuracioni
Stili i Calivàs karakterizohet nga një sintaksë e thyer dhe vargje të shkurtra që krijojnë një ritëm të brendshëm të qëllimshëm. Ndalesat e shpeshta forcojnë atmosferën e përsiatjes, duke bërë që poezia të lexohet si një seri trokitjesh të buta – si vetë breshëri që bie mbi hekur. Muzikaliteti liturgjik i gjuhës përzihet me ritmet e përditshme të Rrugës Kastriota, duke krijuar një sinfoni të ndjeshme ku e shenjta dhe profania ecin paralelisht. Figurat letrare – metafora, kontrasti, personifikimi i heshtur – i japin poezisë një shtresim të pasur emocionales dhe simbolik.
Dimensioni kulturor dhe historik arbëresh
Poezia ndërtohet mbi një sfond tepër të veçantë kulturor: komunitetin arbëresh, i cili prej pesë shekujsh ka ruajtur gjuhën, ritin, kujtesën dhe identitetin, teksa ka jetuar jashtë shtetit amë. Elemente si kisha, kori, rruga Kastriota, monumenti, janë shenja të përditshme të një historie të gjatë të ruajtjes identitare. Poezia nuk i ngre këto simbole në piedestal statik; ajo i shfaq në lëvizje, në peizazhin modern të jetës arbëreshe, duke na ftuar të shohim sesi tradita dhe bashkëkohësia ndërthuren natyrshëm.
Interpretim alternativ
Përveç interpretimit komunitar, poezia mund të lexohet edhe si një udhëtim i brendshëm i vetë poetit: breshëri si kthjellim shpirtëror, kisha si hapësira e brendshme, rruga si shtegu i jetës, makina si koha moderne që mbart identitetin, e fjala “e reme” si vetëdije e procesit krijues. Kjo e bën poezinë shumëplanëshe, të hapur ndaj leximeve personale.
Përmbyllje
“I pari bresherë” është një poezi që mbart butësinë e një fenomeni të vogël natyror dhe thellësinë e një historie kolektive pesëshekullore. Ajo lëviz mes peizazhit modern dhe simbolikës së lashtë, mes heshtjes së ritualit dhe tingujve të jetës së përditshme. Calivà arrin të krijojë një tekst ku gjuha arbëreshe jo vetëm flet, por rreh si zemër; ku kujtesa nuk është muze, por shtrati i natyrshëm i jetës; dhe ku poezia shfaqet si mjet për të ruajtur, rindërtuar dhe përjetuar identitetin.
Mario Calivà
I PARI BRESHËR
Ke e gjegjur kurrë
Të parin breshër
(O ghrandullë)
E dhjetorit
Çë trëndëllis
I lehtë
Mbi kurmin hekuri
Dhe i zmardhur
E Monumentit të Ushtarit
Gjithmonë i pranishëm
E i harruam –
Ndërsa je brënda
Klishës e Shën Mitrit
Te momenti çë kori
Zë fill Këngët e Krishtlindjes?
Isht një Shoqerim hyjnor
I dërguar drejt nga qielli
Aqë i shejtë sa i dobët
Përçë joset i shpejtë
Si mosgjë
Te Rruga Kastriota
Përposh rrotët
Të Makines e arbëreshëvet
Çë kthehen në shpi
Tuke trazuar
Një ditë per jetrën
E një fjalë e reme
Për Poezi.
Shumë bukur